Từ kỳ quan tới thảm hoạ thương nghiệp

Nhờ công nghệ siêu thanh, Concorde từng được giới hàng không ví là “kỳ quan thứ 8” nhưng những ngợi ca không đủ giúp nó có vòng đời may mắn.

Chiếc Concorde bốc cháy ở gần Paris ngày 25/7/2000.

Chiếc Concorde bốc cháy ở gần Paris ngày 25/7/2000.

Ngày này đúng 20 năm trước, 25/7/2000, một chiếc Concorde rơi ở Paris khiến 113 người tử vong. Nhưng vụ tai nạn chỉ là một phần trong chuỗi thảm hoạ của phi cơ siêu thanh thương nghiệp trước tiên và duy nhất của toàn cầu. Với véc tơ vận tốc tức thời tối đa 2.200km/h, gấp hơn nhị lần phi cơ phổ thông, nó giúp tiết kiệm thời kì đáng kể trên những đường bay trọng yếu giữa Mỹ và châu Âu.

long đong từ khi ra đời

Concorde không hề được chế tạo có chủ đích nhưng mà là kết quả hợp tác đột nhiên giữa Anh và Pháp. Vào thập niên 60, tổ chức BAC của Anh và tập đoàn Pháp Sud Aviation đều nghiên cứu chế tạo máy siêu thanh và cả nhị đều gặp khó. Phía Pháp gặp khó khi không có động cơ đủ mạnh, người Anh lại nắm công nghệ động cơ phục vụ được nhu cầu và cũng tỏ ra thiện chí trước viễn cảnh nhị bên cùng sinh sản chung một chiếc phi cơ. Chính sự liên doanh này gây ra một loạt rối rắm sau đó.

Nguyên mẫu thử nghiệm của Concorde. Ảnh: Wiki.

Nguyên mẫu thử nghiệm của Concorde. Ảnh: Wiki.

nhị bên sớm xảy ra dị đồng. Một kỹ sư đại diện phía Pháp là cựu phi công lái phi cơ trinh sát nên đã mắc bệnh nghề nghiệp khi nỗ lực đưa vào buồng lái màn hình hiển thị phiên bản đồ vận chuyển – vũ trang thiết yếu đối với phi cơ trinh thám. Trong khi Anh kịch liệt phản đối vũ trang này với lý do Concorde là phi cơ thương nghiệp và hoạt động trên đại dương là chủ yếu.

thời đoạn thử nghiệm ban sơ cũng gặp trở ngại. Chỉ có nhị buồng lái giả lập, một đặt tại Pháp, một tại Anh nhưng màn hình trong hệ thống ở Anh chất lượng thấp nên không mô phỏng được mọi tình huống. Do vậy, trước khi nó được tăng cấp, phi công Anh phải “tập trận” bằng phi cơ thật. Điều này rất tốn thời kì vì phải phụ thuộc thời tiết, cũng như phí tiền tài, công sức do phi công cần tập các tình huống phức tạp như hạ cánh khi bị hỏng 1 hoặc 2 động cơ. Nhưng sau tất cả các thử nghiệm, Concorde đã làm nên lịch sử bằng việc trở thành phi cơ siêu thanh thương nghiệp duy nhất trong ngành hàng không.

Chiếc phi cơ siêu đẳng

Bay nhanh hơn tức là tiết kiệm thời kì. nhưng mà thời kì là tiền nong vì với giá vé cao cắt cổ nên khách đi Concorde phần lớn là doanh nhân.

tiêu biểu như chặng London Heathrow – New York John F. Kennedy, vé khứ hồi giá 19.000 USD ở tỷ giá ngày nay, khách sẽ rút ngắn được khoảng ba tiếng nếu bay bằng Concorde thay vì Boeing 747. London-New York là một trong những đường bay quan yếu nhất toàn cầu khi liên kết nhị kinh đô tài chính đầu não toàn cầu. Trong ba giờ đó, một chủ nhà băng hay mỏ dầu có thể ăn sáng tại London, rồi hạ cánh ở New York để ăn sáng tiếp với đối tác và chốt một hợp đồng hàng triệu đô. Đây là giá trị nhưng mà không dòng phi cơ nào khác đem lại được.

Nhưng bay quá nhanh cũng là một trong những lý do “giết mổ chết” Concorde chứ không phải là tai nạn hy hữu tại Paris 20 năm về trước.

Cựu thủ tướng Anh Tony Blair cao 1,83 m phải cúi người khi đứng trong một máy bay Concorde đời đầu. Ảnh: Reuters.

Cựu thủ tướng Anh Tony Blair cao 1,83 m phải cúi người khi đứng trong một phi cơ Concorde đời đầu. Ảnh: Reuters.

Để bay siêu thanh, Concorde được xây dừng với nhiều tiêu chuẩn không giống nhau. Phần thân phi cơ thuôn dài nhằm tối ưu khí động học nhưng lại khiến nội thất rất chật chội. Nhiều khách than phiền ghế quá tí xíu bỏng và nếu ai cao trên 1,8 m, khi đi lại trong khoang phải hơi khom người vì trần cabin thấp.

Không gian trong Concorde tù túng tới mức chỗ để hành lý còn thiếu thốn. Khi chuyến bay vắng thì khách thường vận chuyển lên phía trước ngồi, phần khoang sau cabin được tận dụng để chất valy. Còn nếu chuyến nào đông, hành lý sẽ được gửi nhờ sang một chiếc 747 có hành trình tương tự để đảm bảo sẽ tới tay khách cùng ngày. Bù lại, khách bay Concorde sẽ được thết đãi như đế vương với rượu ngon và trứng cá Caviar siêu đẳng.

Bữa ăn với tôm hùm của hành khách trên Concorde. Ảnh: AP.

Bữa ăn với tôm rồng của hành khách trên Concorde. Ảnh: AP.

Thảm hoạ thương nghiệp

Tuy nhiên, không gì bù đắp nổi những cơn đau đầu của các giám đốc dự án Concorde mỗi khi kiểm toán lại. Để đạt véc tơ vận tốc tức thời 2.200 km/h kia, Anh và Pháp phải đầu tư rất nhiều tiền và Concorde bị đội vốn vô tội vạ, chênh khoảng bảy lần so với ước tính ban sơ. Đây là nguyên nhân mở màn, cộng hưởng với số phận thiếu may mắn, đã nhấn sâu Concorde vào chuỗi thảm kịch, trở thành một thảm hoạ về mặt thương nghiệp.

ban sơ liên doanh dự kiến bán được 350 phi cơ. Pan American, United, Qantas,… những tên tuổi gạo cội của ngành hàng không toàn cầu đều dự kiến đặt hàng, tổng khoảng 100 chiếc.

Sự xui xẻo khởi đầu từ đây khi cùng lúc Concorde thử nghiệm, Mỹ cũng đang nghiên cứu chế tạo một phi cơ siêu thanh. Nhưng do đội vốn quá nhiều, dự án này bị huỷ bỏ vào năm 1971 làm dấy lên nghi ngờ của nhiều hãng hàng không về viễn cảnh tương tự xảy ra với Concorde. Theo tính toán, chi tiêu mua mỗi chiếc Concorde được cho là lên tới 60 triệu USD, trong khi lời hứa hứa hẹn ban sơ từ nhà sinh sản chỉ là dưới 20 triệu USD. Do vậy chỉ trong năm 1973, Concorde bị huỷ tới 39 đơn hàng.

đen thui hơn cho Concorde, cũng năm 1973, giá dầu bùng nổ. véc tơ vận tốc tức thời kinh hoàng lên tới 2.200 km/h yêu cầu loại động cơ không giống nhau, có tài năng đốt nhiên liệu lần nhị như tiêm kích và chúng rất ngốn xăng. Giá dầu tăng đột biến tới tứ lần ở năm 1973 và tiếp tục đu đỉnh trước khi vọt tận bảy lần vào cuối thập niên.

Tại sân bay Heathrow, chỉ lăn từ ga T4 ra tới đường băng nhưng Concorde đã tiêu thụ lượng xăng tương đương một chiếc A320 bay từ London tới Paris. Hoặc nếu bay từ London đi New York thì Concorde đốt hơn 100 tấn nhiên liệu, so với chỉ 44 tấn của Boeing 777.

hgoài ra, động cơ của Concorde còn quá ồn. Dù cách Heathrow tới 40 km, cư dân sống tại Reading thậm chí còn không thể rỉ tai mỗi khi Concorde cất cánh. Nếu điều đó chưa đủ tệ hại thì khi đạt véc tơ vận tốc tức thời 1.225 km/h, phi cơ sẽ tạo ra tiếng nổ siêu thanh (Sonic Boom). Ngoài việc khiến nhân loại dưới mặt đất đứng tim vì lo sợ, Sonic Boom được cho là có thể làm vỡ cửa kính nhà. Chính quyền đảo Azores từng kiện Air France vì tin rằng Sonic Boom từ Concorde gây ra động đất.

Cận cảnh buồng lái của Concorde.

Cận cảnh buồng lái của Concorde.

Sonic Boom chính là cơn ác mộng ghìm đôi cánh Concorde khi rất nhiều nước trên toàn cầu tuần tự cấm Concorde bay qua không phận. Khách hàng tiếp tục huỷ đơn đặt phi cơ vì rối rắm này. vì mục tiêu của họ là bay tới Mỹ, nhưng tầm bay vốn không quá dài, chỉ hơn 7.000 km và nay Concorde lại bị kiềm toả tại nhiều nơi nên kế hoạch đó không còn khả thi.

Nhà sinh sản sau đó nỗ lực tăng tầm bay cho Concorde. Nhưng việc đẽo cày giữa đường này lại phản tác dụng vì nhiều hãng hàng không lo ngại hiệu quả khai thác sẽ khác tính toán như lúc mới đặt mua. Ví dụ, chiếc Concorde thứ 17 khi xuất xưởng đã có đầu cánh được mở rộng và động cơ được tăng sức đẩy thêm 25% khi cất cánh. Japan Airlines và Pan Am tức thì nhận ra những cải tiến này chỉ nhằm giúp Concorde bay thẳng được từ Frankfurt tới New York. Với đường bay không giống nhau, chưa chắc nó đã hiệu quả bằng phiên bản cũ, hay nói cách khác, họ sẽ phải “đổ vỏ”cho hãng Lufthansa của Đức nếu mua Concorde, nên nhị hãng trên quyết định huỷ đơn hàng.

Nếu ngày nay nhiều khi các nông dân phải mời gọi giải cứu dưa hấu, củ cải thì hàng chục năm trước số đơn hàng bị huỷ kia đã khiến liên doanh Anh – Pháp vật vã tìm cách tiêu thụ. Singapore Airlines quyết định ra tay giải cứu năm chiếc, bằng cách thuê ướt trong tứ năm nhưng lại không thành chỉ vì thiếu phi công và năng lực bảo dưỡng tại Heathrow lại đang quá tải. Rốt cuộc chỉ một chiếc được cho thuê.

Cực chẳng đã, các sale phải lặn lội tới Philippines để truyền bá bằng cách đưa Đệ Nhất phu nhân Imelda Marcos lên Concorde bay thẳng tới Hong Kong chỉ để shopping. Nhưng Concorde vẫn không gặp may, số hàng hiệu được mua có kích thước khá kềnh càng nên rất khó nhất quyết chúng trên khoang hành lý chật chội. Mọi nỗ lực giải cứu lại đổ bể, dù Đệ Nhất phu nhân rất thích chiếc phi cơ.

Trong năm máy bay thừa, hai chiếc được phân bổ về British Airways. Air France nhận ba chiếc.

Trong năm phi cơ thừa, nhị chiếc được phân xẻ về British Airways. Air France nhận ba chiếc.

sau rốt, 16/18 hãng huỷ đơn đặt hàng Concorde, chỉ còn mỗi British Airways và Air France đưa vào sử dụng lâu dài 14 chiếc. Nếu tính cả số phi cơ thử nghiệm, chỉ 20 chiếc Concorde ra lò trong khi mục tiêu ban sơ là bán tận 350 phi cơ…

tất nhiêntuy nhiên, British Airways và Air France là nhị “người thân” và thực tế họ bị chính phủ ép sử dụng Concorde vì lý do chính trị. ban sơ British Airways còn tìm đủ mọi cách để thoái thác trách nhiệm quốc gia phải đặt hàng Concorde, do trước đây hãng đã lường trước Sonic Boom sẽ khiến phi cơ bị cấm bay khắp mọi nơi, cũng như tính kinh tế thấp của Concorde. Nhưng tai hại là khi hợp tác, Anh – Pháp ký thoả thuận cả nhị nước phải cùng vận hành Concorde, nếu một bên tháo lui sẽ bị phạt nặng. Họ cũng không thể tách rời nhau để khai thác độc lập vì sự liên quan giữa chuỗi cung ứng trong dây chuyền sinh sản (Pháp sinh sản khoảng 60% phòng ban Concorde, Anh chịu trách nhiệm 40%).

Tiếp nhận Concorde, British Airways thậm chí không biết nên sử dụng nó để bay đi đâu ngoài Bahrain, chủ yếu do đây là điểm trung chuyển nhỏ trong mạng bay và có một đoạn qua đại dương Đỏ để Concorde bay siêu thanh (nếu bay trên lục địa, phi cơ phải hạ véc tơ vận tốc tức thời xuống bằng phi cơ phổ thông, khiến hiệu quả khai thác sụt giảm). Nhưng không ai ăn tôm rồng tới Bahrain để nối chuyến về những nơi tận cùng của toàn cầu, nên càng bay British Airways càng lỗ. Tương tự, Air France phải khai thác Concorde ở Rio de Janeiro. Các đại gia – những người đủ tài chính đi Concorde cần được bay đi Mỹ nhưng mà tuyến bay vàng tới New York thì ban sơ bị cấm do vấn đề về tiếng ồn.

Chuỗi đen thui

Trước nguy cơ phải cho Concorde nghỉ hưu sớm vào năm 1980 dù vừa sử dụng năm 1976, hàng ngũ phi công, kỹ sư đã tìm mọi cách để vượt qua cửa quan ải bay Mỹ. Giải pháp sau cuối là sút giảm 14 tấn so với mức trọng lượng cất cánh tối đa để giúp phi cơ nhẹ hơn, qua đó bớt ồn khi cất cánh phối hợp mới một số kỹ thuật bay không giống nhau, phi cơ mới được phép hoạt động tại sân bay John F.Kennedy ở New York. Tựu chung, từ sau năm 1980, khách đi London/Paris – New York khá đều. nhiều khi nhị tuyến này trở thành phúc tinh cho thân phận chìm nổi của Concorde, dù phần lớn các chuyến cũng đều trống một nửa số ghế.

Chiếc Concorde ở ga T5 Heathrow.

Chiếc Concorde ở ga T5 Heathrow.

Tuy nhiên, trong thời kì biên chế Concorde, Air France đạt hiệu quả thấp hơn British Airways nhiều. Ví dụ năm 1984, trong khi British Airways lãi 17,3 triệu USD, Air France chỉ thu về 8,8 triệu USD. Lý do cũng rất tréo ngoe: Pháp từ chối tham gia cùng Mỹ vào trận chiến tranh với Iraq những năm 70, nên từ đấy người Mỹ tỏ ra không ủng hộ các vật phẩm Pháp. Kết quả là tàu bay của British Airways luôn đông khách Mỹ, còn những chiếc Concorde của Air France thì vắng tanh.

Hết bị “trù” oan, vào năm 2000, phi cơ Concorde của Air France lại rất đen thui khi cán phải một mẩu kim loại trên đường băng lúc cất cánh, lốp nổ và mảnh cao su vụn bắn vào khoang nhiên liệu gây chập điện, vô hiệu hoá động cơ khiến phi cơ rơi làm 113 người thiệt mạng. Hậu quả là Concorde bị ngừng bay một năm.

Chưa hết, ngay khi được cấp phép bay trở lại, vào ngày chuyến bay kiểm tra của Concorde vừa kết thúc đúng tứ tiếng, một loạt phi cơ lạ lao vào toà tháp đôi tại New York.

Cả toàn cầu sững sờ. Đó chính là vụ khủng bố 11/9 – một trong những cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong lịch sử hàng không khi để lại hậu quả hàng năm trời do hành khách không còn dám đi phi cơ. Đây là cơn phong ba dữ dội, thổi tắt ngọn lửa sống sót vốn chỉ còn đang leo lét của Concorde.

Già cỗi, nguy hiểm với môi trường (Concorde được cho là có thể gây thủng tầng Ozone do bay quá cao), kén khách, thị trường lao dốc, lại trở thành nạn nhân của rối rắm chính trị nên càng về sau Concorde càng bị Airbus thờ ơ. Chính vì vậy, năm 2003, trong khi British Airways nỗ lực đầu tư để tăng cấp sườn thân Concorde, với tham vọng tăng hạn sử dụng tới năm 2009 thì Air France lại tỏ ra thờ ơ. Một phần họ cần tập trung xử lý vụ sáp nhập với KLM, phần khác là Airbus đang dồn lực phát triển dự án A380.

Đúng lúc phận Concorde đang long đong, Skype – Ứng dụng gọi video ra mắt khiến nhu cầu tổ chức các cuộc họp mặt trực tiếp bị tác động, ảnh hướng không nhỏ tới nhóm khách của Concorde.

Mùa hè năm ấy, do không được cải tạo như phi đội tại British Airways, một số chiếc Concorde của Air France liên tục gặp sự cố kỹ thuật, đe dọa an toàn bay và tiềm tàng nguy cơ xảy ra một tai ương như năm 2000 nên Air France thải loại Concorde. British Airways có đường lối khác nhưng lại bị thoả thuận năm xưa cản trở, bời một khi chính phủ Pháp ra lệnh cho Airbus ngừng cung ứng phụ tùng thì British Airways cũng sẽ không thể vận hành phi cơ. Vài tháng sau, không muốn nhưng hãng hàng không quốc gia của Anh đành ngừng khai thác Concorde.

Ngày nay, Concorde được trưng bày ở các bảo tồn và nơi công cộng khắp toàn cầu, chiếc dễ bắt gặp nhất nằm tại ga T5 sân bay Heathrow. Trong một lĩnh vực nhưng mà mỗi vật phẩm ra đời đều tạo ít nhiều xúc tiến lên cục diện toàm ngành hàng không, Concorde vẫn giữ được sự hào nhoáng trường tồn dù không gặt hái thành tựu thương nghiệp.

Phan Duy