Những điều dang dở của thị trường chứng khoán sau 20 năm

Sau nhị thập kỷ, chứng khoán VN vẫn bị “chê” kém sáng tỏ, thiếu hàng hóa cho nhà đầu tư, quyền lợi cổ đông nhỏ lẻ chưa được bảo vệ…

28/7/2000, nhị cổ phiếu trước tiên được giao tế trên thị trường chứng khoán. Sau 20 năm, thị trường trở thành kênh huy động vốn quan yếu cho các doanh nghiệp, kênh đầu tư tích cực không thua kém những phương thức khác. Tuy nhiên, nhà đầu tư của 20 năm sau vẫn còn những kỳ vọng cao hơn.

Nhà đầu tư giao dịch trực tuyến tại một công ty chứng khoán ngày 27/4/2020. Ảnh: Quỳnh Trần.

Nhà đầu tư giao tế trực tuyến tại một đơn vị chứng khoán ngày 27/4/2020. Ảnh: Quỳnh Trần.

sáng tỏ thị trường

20 năm phát triển, một trong những thành công lớn nhất của chứng khoán là xây dựng được “khái niệm” với nhà đầu tư. tới tháng 6/2020, thị trường đã có 2,5 triệu tài khoản được mở, gấp gần 1.000 lần những ngày ban sơ. Nhưng, theo ông Huỳnh Minh Tuấn, Giám đốc môi giới trụ sở đơn vị Chứng khoán Mirae Asset VN, không chỉ người dân nhưng mặc cả những nhà đầu tư lâu năm cũng vẫn hoài nghi về mức độ sáng tỏ của thị trường.

Chính ông Tuấn cũng thường nhận được câu hỏi “anh có tin chứng khoán VN sáng tỏ không” từ lãnh đạo các doanh nghiệp sắp niêm yết.

Tâm lý “chơi, tiến công chứng khoán” hay thậm chí là “tiến công bạc” vẫn tồn tại trong một phòng ban nhà đầu tư. Việc thay đổi tư duy sang “đầu tư chứng khoán”, theo chuyên gia này, nên là một trong tiêu chí cần được ưu tiên hàng đầu hiện nay.

“Dư địa tăng trưởng của thị trường chứng khoán VN còn rất lớn, bởi vì hiện chưa tới 3% dân số có tài khoản. Nếu chứng khoán chứng minh được đây là một trong những lớp tài sản tích luỹ hiệu quả, thanh khoản thị trường ắt sẽ cải thiện”, ông Tuấn nhận xét.

Thay đổi về quy mô thị trường chứng khoán sau 20 năm thành lập. Đồ họa: Tạ Lư.

Thay đổi về quy mô thị trường chứng khoán sau 20 năm xây dựng. Đồ họa: Tạ Lư.

Song hành với câu chuyện sáng tỏ còn một bài toán khác là bảo vệ nhà đầu tư nhỏ lẻ. Ông Lê Hoàng Lân (Vụ Tài chính, tiền tệ – Bộ Kế hoạch & Đầu tư) nhận xét, nhiều đơn vị đại chúng hiện nay vẫn chưa chủ động trong việc công khai tình hình hoạt động, sử dụng vốn hay quản trị đơn vị. Điều này dẫn tới tính sáng tỏ, công khai trên thị trường còn tồn tại rất nhiều vấn đề.

Khi chứng khoán chạm đáy cuối tháng 3 năm nay do tác động từ Covid-19, động lực phục hồi của thị trường gần như do dòng tiền mới của nhà đầu tư cá nhân. Trong số đó, những “nhà đầu tư số không” (không thông suốt thị trường, không kinh nghiệm, không người dẫn dắt) chiếm một tỷ trọng không nhỏ. Tuy nhiên, việc giữ chân lớp nhà đầu tư mới này sẽ là thử thách nếu không có những cơ chế thích hợp để bảo vệ quyền lợi cho họ.

Nâng hạng thị trường

“Chứng khoán VN khi nào được nâng hạng?” – câu hỏi được đặt ra liên tục trong lên tiếng phân tích nhị năm gần nhất của các đơn vị chứng khoán.

Yêu cầu này cũng vừa được Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhắc tới trong lễ kỷ niệm 20 năm xây dựng Sở giao tế chứng khoán TP HCM (ngày 20/7). Đầu năm nay, “nâng hạng” cũng là một trong những mục tiêu trọng tâm được lãnh đạo Bộ Tài chính giao nhiệm vụ cho ngành chứng khoán.

Việc nâng hạng, nếu được thực hiện, sẽ giúp xúc tiến dòng vốn ngoại với kỳ vọng hàng trăm triệu USD được rót vào thị trường VN. Tuy nhiên, cho tới nay, thông tin nâng hạng thị trường VN vẫn chỉ nằm ở kỳ vọng của những nhà đầu tư trong nước.

Trong đợt tiến công giá giữa năm ngoái, Morgan Stanley Capital International (MSCI) chưa thêm VN vào danh sách theo dõi nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi, dù phục vụ tất cả tiêu chí định lượng như quy mô, vốn hoá, số lượng doanh nghiệp đạt 1 tỷ USD… Đợt tiến công giá năm nay bị lùi tới tháng 11 nhưng năng lực nâng hạng vẫn gần như không thể.

VN-Index trong 20 năm. Đồ họa: Tạ Lư.

VN-Index trong 20 năm. Đồ họa: Tạ Lư.

FTSE cũng không nâng hạng VN trong kỳ tiến công giá năm ngoái vì chưa phục vụ một số tiêu chí định tính như tính sổ bù trừ giao tế chứng khoán, quy trình đăng ký giao tế với nhà đầu tư nước ngoài còn phức tạp…

Trả lời VnExpress đầu năm nay, Phó chủ toạ Uỷ ban chứng khoán quốc gia (SSC) Phạm Hồng Sơn tiến công giá một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện này là tỷ trọng sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài. Ví dụ, nhà đầu tư muốn mua cổ phần Vinamilk hoặc một số nhà băng thương nghiệp nhưng trần sở hữu không cho phép. Vấn đề này mỗi SSC không thể giải quyết vì từng bộ, ngành thống trị một lĩnh vực riêng và quy định ngành nghề kinh doanh có điều kiện riêng.

Nhưng lãnh đạo Ủy ban chứng khoán cũng nhìn nhận, không phải cứ có điểm nghẽn là phải tháo gỡ bằng mọi giá bởi vì một số nguyên tắc đang nhằm đảm bảo an toàn nhất cho thị trường. “Chúng ta không cố được nâng hạng bằng mọi giá, không có gì kiên cố năm nay VN được nâng hạng nhưng năm sau còn giữ được. Nâng hạng rồi lại không thể giữ thì còn gay go hơn”, ông Sơn nhận xét.

Nhà đầu tư vẫn thiếu ‘hàng’

Lãnh đạo một đơn vị chứng khoán nằm trong top 10 thị phần môi giới tại HoSE nói rằng, rổ hàng hiện nay nhiều chủng loại hơn rất nhiều so với thời đoạn đầu sơ khai. Thị trường có gần 1.600 doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao tế, mở rộng kênh trái phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng quyền có đảm bảo… nhưng thực tế chưa phục vụ đủ nhu cầu của nhà đầu tư.

“Chúng ta tự hào tăng trưởng nhanh, hồi phục mạnh sau những bất ổn của yếu tố địa chính trị hay dịch bệnh. Tuy nhiên, nếu so sánh với những thị trường trong khu vực Đông Nam Á, thật khó để nói chứng khoán VN ngang hàng”, vị này nói.

Ông phân tích, không thể phủ nhận là chứng khoán Thái Lan có xuất phát điểm trước VN, thậm chí chuyên gia của họ cũng là người tương trợ xây dựng hệ thống cho VN trong những ngày đầu. Xét về véc tơ vận tốc tức thời phát triển, VN đang dần bị người láng giềng bỏ xa. Thanh khoản bình quân mỗi phiên của HoSE mới khoảng 5.000 tỷ đồng, trong khi con số của Thái Lan gấp 6 lần.

Để giải quyết bài toán giới hạn tỷ trọng sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài, chứng khoán nước này đã triển khai chứng chỉ lưu ký không có quyền biểu quyết (NVDR) cách đây 20 năm. Còn chứng khoán VN mới bàn nhiều hơn về câu chuyện này trong những năm gần đây và hồ hết đều dừng ở mức “kỳ vọng sớm nhất có thể”.

Ông Lê Hoàng Lân tiến công giá, nếu vấn đề “hàng hóa” của thị trường được giải quyết, không chỉ thu hút được nhà đầu tư tham gia thị trường nhưng mà mục tiêu đầu tư cũng sẽ thay đổi tích cực hơn, “dài hạn và hạn chế tình trạng tham gia thị trường để đầu cơ kiếm lời ngắn hạn”.

Để hiện thực hóa được những “mong ước” này, yếu tố cần nhất trong ngắn hạn là các nghị định hướng dẫn việc thực hiện Luật mới.

Luật Chứng khoán mới được ban hành và có hiệu lực từ ngày 1/1/2021. Ông Dominic Scriven, chủ toạ Dragon Capital cho biết kỳ vọng lớn nhất là cơ quan thống trị sớm ban hành những Nghị định, Thông tư hướng dẫn. “Đây là điều quan yếu nhất, còn những việc khác thì việc gì tới sẽ tới”, ông Dominic nhận xét.

Minh Sơn – Phương Đông