Mô hình chữ K – Lựa chọn mới dự báo sự phục hồi sau đại dịch

Với sự biến động của Covid-19, các nền kinh tế sẽ khó phục hồi và mô hình chữ K – chỉ một vài ngành đi lên, còn lại vẫn suy thoái được tính tới.

Để mô tả về độ dài của suy thoái và năng lực phục hồi của nền kinh tế khi cuộc khủng hoảng Covid-19 diễn ra, các nhà kinh tế đã dự đoán các mô hình phục hồi dựa trên những chữ cái: V (phục hồi nhanh tương đương với đà sụt giảm), L (năng lực đi ngang ở đáy), U (phục hồi nhưng chậm rãi) hay W (hồi phục rồi lại đi xuống theo sự bùng phát của dịch bệnh).

Trong đó, phục hồi dạng chữ L và I được xem là “thảm khốc” hơn cả, bởi vì nền kinh tế sau khi sụt giảm sẽ giữ ở trạng thái thấp trong thời kì dài, căng thẳng của tỷ trọng thất nghiệp cao, thu nhập giảm, liên quan lên nhiều khía cạnh, bao gồm cả rủi ro vỡ nợ.

Mô hình Nike swoosh từng có thời đoạn được cho rằng là lựa chọn tốt nhất, với lý giải nền kinh tế sau khi giảm nhanh do khủng hoảng của đại dịch sẽ phục hồi với véc tơ vận tốc tức thời chậm rãi hơn, đồ thị kinh tế sẽ giống biểu tượng của hãng đồ thể thao Nike. Nhưng gần đây, các chuyên gia đang nghiêng về một lựa chọn khác – mô hình chữ K.

Một người đeo khẩu trang trên phố Wall trong mùa dịch. Ảnh: NYT.

Một người đeo khẩu trang trên phố Wall trong mùa dịch. Ảnh: NYT.

Mô hình này sẽ khó tưởng tượng nếu chỉ nhìn vào đồ thị tăng trưởng GDP, nhưng sẽ dễ lý giải hơn khi tiến công giá tổng thể nền kinh tế theo từng phần. “Mô hình này nằm ở đâu đó giữa nhị mô hình chữ V và L, tùy thuộc vào quý khách là ai”, tờ Business Insider mô tả.

Theo Barry Ritholtz, cây viết bình luận trên Bloomberg, mô hình chữ K thể hiện sự phân hóa trong nền kinh tế với những nhóm ngành được hưởng lợi sẽ tiếp tục tăng trưởng trong đại dịch, trong khi phần còn lại sẽ giảm mạnh.

Với kinh tế Mỹ, chiều hướng lên có thể đúng với những ngành như công nghệ (Apple, Alphabet, Microsoft), các nhà bán lẻ (Target, Walmart), tiêu khiển (Netflix, Walt Disney, YouTube), công nghệ sinh vật học và dược phẩm (Moderna, Johnson&Johnson, Merck, Pfizer), các ứng dụng liên kết (Slack Technologies, Zoom Video Communications) và các nhà bán lẻ trực tuyến (Amazon, Shopify). Còn chiều hướng xuống tượng trưng cho phần còn lại của nền kinh tế.

Chính mô hình chữ K cũng được thể hiện qua sự biến động chỉ số đo lường các nhóm ngành trong S&P 500. Công nghệ, truyền thông – thông tin và nhóm tiêu sử dụng đã tăng 31,6%, 18,4% và 16,9% từ đầu năm. Trong khi đó, ba lĩnh vực hoạt động kém nhất là năng lượng, tài chính và tiện ích, giảm 40,3%, 18,7% và 8,2%.

“Tác động kinh tế không đồng đều của đại dịch đối với các ngành công nghiệp và người lao động đang thể hiện ngày càng rõ ràng “, chủ toạ Phòng thương nghiệp Mỹ Suzanne Clark viết trong một bài đăng trên mạng xã hội cuối tuần trước, bài viết với tiêu đề “Bước vào mô hình phục hồi hình chữ K”.

Phân hóa giàu nghèo

Không chỉ có sự phân hóa trong môi trường kinh tế vĩ mô, chữ K còn giữ nhiều tầng ý nghĩa khác, khác nhau nhấn mạnh tới sự phân hóa giàu nghèo và giữa các quốc gia.

Ứng viên đảng Dân chủ Joe Biden đã nhắc tới vấn đề này trong một bài phát biểu vào thứ Sáu tuần trước, đổ lỗi cho Tổng thống Donald Trump vì đã tạo ra một “hình chữ K” thất thường của kinh tế Mỹ.

“Kết quả là, các nhà kinh tế mở màn gọi cuộc suy thoái này là cuộc suy thoái hình chữ K, đây là một cụm từ hoa mỹ để chỉ mọi thứ sai trái của Trump”, Biden nói.

Chữ K, theo ứng viên đảng Dân Chủ, có tức là những người ở nhánh trên sẽ nhìn thấy mọi thứ đi lên và những người ở giữa hoặc bên dưới đang chứng kiến mọi thứ đi xuống và trở thành tồi tệ hơn. Hay nói cách khác, mô hình này cho phép những người ở cấp cao nhất có thể thịnh vượng trong khi khiến từng lớp lao động Mỹ rơi vào cảnh nợ nần chồng chất.

Sự chỉ trích của Biden, thực tế hướng tới chính sách điều hành khuyến khích mở cửa quá sớm của Trump, khiến nước Mỹ rơi vào làn sóng thứ nhị của Covid-19.

Vào tháng 3, sau sự lây lan nhanh chóng của đại dịch khiến các doanh nghiệp và trường học phải đóng cửa, Mỹ đã mất 701.000 việc làm phi nông nghiệp và gần 10 triệu người nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp.

Trong khi tình trạng thôi việc làm là kỷ lục đối với các ngành du lịch và KS, một số nhà kinh tế đã cho rằng Mỹ sẽ phục hồi nhanh khi các doanh nghiệp mở cửa trở lại. Kết quả này hướng tới mô hình chữ V, nơi tỷ trọng thất nghiệp và chi tiêu giảm mạnh nhưng lại tăng trở lại trong một khoảng thời kì ngắn.

Nhưng Mỹ vẫn chưa kiểm soát được Covid-19 để giúp việc mở cửa trở lại an toàn. Sự bùng phát trở lại của các ca nhiễm liên quan tới việc mở cửa nền kinh tế đã làm xáo trộn những dự báo.

“Không có gì ngạc nhiên khi sai trái bắt nguồn từ thực tế là Trump đã thống trị sai cuộc khủng hoảng Covid-19, và đó là lý do nó lại là một đại dịch hình chữ K”, Biden nói.

Quá trình phục hồi bị gián đoạn đồng nghĩa với việc ngành bị liên quan mạnh như nhà hàng và du lịch tiếp tục đi xuống. Ngày càng có nhiều khu chợ, đơn vị quy mô nhỏ bị vỡ nợ. Trong một lĩnh vực thâm dụng nhiều lao động, thực tế này khiến tăng trưởng việc làm chậm rãi lại, tỷ trọng thất nghiệp của Mỹ vẫn ở mức 8,4%. Không còn một mô hình chữ V nào với ngành này.

“Sự phục hồi hình chữ K thực sự phản ánh về sự bất đồng đẳng ngày càng tăng kể từ đầu những năm 1980 trên khắp quốc gia và nền kinh tế”, Joseph Brusuelas, nhà kinh tế trưởng tại RSM nói với CNBC. “Khi chúng ta nói về chữ K, nhánh đi lên rõ ràng là thị trường tài chính, đoạn đường phía dưới là nền kinh tế thực, và cả nhị tách biệt nhau”.

Một trong những cách đơn giản nhất để hình dung mô hình K ngày nay của Mỹ là xem xét sự tăng vọt của thị trường chứng khoán kể từ cuối tháng 3, so với phần còn lại của nền kinh tế. Trong khi Phố Wall trở lại ngưỡng kỷ lục, GDP của Mỹ giảm mạnh nhất từ trước tới nay, tỷ trọng thất nghiệp tuy dù đã giảm nhưng vẫn là một vấn đề, khác nhau là các nhóm thu nhập thấp với hàng nghìn doanh nghiệp nhỏ đã bị vỡ nợ trong đại dịch.

“Việc sử dụng các trang bị, dịch vụ đám mây và internet, nói chung là công nghệ kiên cố sẽ tăng vọt trong khi phần còn lại của nền kinh tế, như hàng không, năng lượng, trung tâm mua sắm, văn phòng, KS lại đi xuống”, Marko Kolanovic, người đứng đầu về nghiên cứu vĩ mô và phái sinh tại JPMorgan Chase nhận xét. “Điều này đã tạo ra sự bất đồng đẳng to lớn không chỉ trong kết quả hoạt động của các phòng ban kinh tế, nhưng mà còn trong xã hội”.

Phân hóa giữa các nền kinh tế

Mô hình chữ K không chỉ tiến công giá nội tại của một nền kinh tế nhưng mà còn được sử dụng để thể hiện sự phân hóa giữa các quốc gia, khác nhau trong nhóm các nền kinh tế mới nổi.

Theo Bloomberg, thị trường cổ phiếu và tiền tệ của các quốc gia đang phát triển sang giàu hơn đã vượt trội hơn so với các nước nghèo hơn họ kể từ khi dịch coronavirus bùng phát. Khoảng cách này thậm chí có thể mở rộng hơn nếu đại dịch dẫn tới suy thoái thâm thúy ở những nền kinh tế yếu.

“Với các nền kinh tế mới nổi, đại dịch khiến nợ nần tăng nhanh và suy thoái sâu, phung phí trả nợ sẽ ngày càng nặng nề hơn và chúng tôi không loại trừ năng lực một cuộc khủng hoảng tài chính hoặc tái cơ cấu nợ lớn”, Rob Subbaraman, trưởng phòng ban nghiên cứu vĩ mô toàn cầu của Nomura Holdings nhận xét và nói thêm, miễn sao đại dịch còn đang tác động, mô hình chữ “K” sẽ tạo khoảng cách ngày càng rộng giữa các nền kinh tế.

Khi đại dịch phức tạp, Hàn Quốc đã ba lần đưa ra các gói cứu trợ với quy mô 270.000 tỷ won (228 tỷ USD), tương đương khoảng 14% GDP. trái lại, Chính phủ Philippines cho biết họ không thể tài trợ cho gói kích thích trị giá 1.300 tỷ peso (27 tỷ USD) đã được phê duyệt vào tháng Sáu. Thị trường chứng khoán của quốc gia này là thị trường hoạt động kém nhất trong khu vực khi giảm hơn 25%.

Sắp tới, khi đại dịch dần được khống chế, dư địa chính sách rộng hơn, dịch vụ y tế mạnh mẽ hơn có thể giúp các quốc gia sang giàu duy trì vị trí dẫn đầu trong quá trình phục hồi kinh tế.

Các nền kinh tế mới nổi sang giàu có năng lực được tiếp cận với vaccine sớm hơn, theo bước của các quốc gia phát triển. Thậm chí có nguy cơ các nền kinh tế lớn hơn sẽ độc quyền cung ứng, một kịch phiên bản đã xảy ra trong đại dịch cúm lợn năm 2009. “Không có nhiều thị trường mới nổi có năng lực tiếp cận công nghệ tiền tiến và họ sẽ tiếp tục gặp phức tạp”, Tsutomu Soma, chuyên gia đầu tư tại Monex nhận xét. “Chúng ta sẽ tiếp tục nhận thấy sự phân hóa ở các thị trường phát triển và mới nổi trong tương lai”.

Minh Sơn