Giá điện khó rẻ dù có thị trường bán lẻ cạnh tranh

VN sẽ hoàn thành việc độc quyền nhà cung ứng điện và giá có thể cạnh tranh hơn nhưng theo các chuyên gia, “chưa chắc giá đã rẻ hơn”.

Theo kế hoạch xây dựng, phát triển thị trường điện bán lẻ cạnh tranh được Thủ tướng phê duyệt, thời đoạn từ 2022 – 2024, khách hàng sử dụng điện được mua điện trên thị trường điện giao ngay và sau năm 2024 sẽ được lựa chọn đơn vị bán lẻ điện.

Như vậy, năm 2024 khi có thị trường điện cạnh tranh, thay vì quốc gia điều tiết giá bán lẻ như hiện nay, đơn vị bán lẻ và khách hàng thoả thuận theo hợp đồng, không có sự can thiệp của quốc gia. song song, như Bộ trưởng công thương nghiệp Trần Tuấn Anh nói tại phiên giải trình ở Ủy ban Kinh tế của Quốc hội mới đây, thị trường điện cạnh tranh sẽ xoá bỏ độc quyền của Tập đoàn Điện lực VN (EVN) ở khâu mua sỉ, bán lẻ điện.

Do tính cạnh tranh của các thành tố tham gia nên giá điện phản ánh đúng quy luật thị trường, nhà đầu tư có thời cơ tái đầu tư, ông Trần Tuấn Anh cho rằng “giá điện sẽ có tăng, có giảm” thay vì chỉ có tăng liên tục những năm qua.

san sớt với VnExpress, các chuyên gia nhận định, giá điện sẽ khó rẻ ngay cả khi có thị trường bán lẻ cạnh tranh.

Ông Trần Đình Long – Phó chủ toạ Hội Điện lực VN phân tích, cơ sở xây dựng giá bán lẻ điện bình quân hiện được tính toán dựa trên chi tiêu sinh sản chia cho tổng lượng điện thương phẩm hằng năm. Trong đó, chi tiêu sinh sản dựa trên nhiều yếu tố như giá mua từ các nguồn điện, chi tiêu vận hành, tổn thất lưới truyền tải…

Theo ông Long, với cơ cấu chi tiêu sinh sản giá thành điện, giá mua từ nguồn phát điện thường chiếm khoảng 60%, trong khi đó giá phát điện hiện phụ thuộc nhiều yếu tố cô động. Chẳng hạn với thuỷ điện, phụ thuộc vào tình hình thuỷ văn, nước về các hồ chứa… Còn điện chạy dầu hay khí lại phụ thuộc vào giá các vật liệu này trên thị trường toàn cầu. Chưa kể, trong thành phần cơ cấu giá thành còn yếu tố tỷ giá VND/USD luôn biến động…

“Khó có thể khẳng định giá điện sẽ rẻ hơn khi có thị trường bán lẻ điện cạnh tranh vì phụ thuộc vào nhiều yếu tố khó lường trước”, ông Long nói với VnExpress.

Công nhân Điện lực Hà Nội kiểm tra công tơ điện tại nhà khách hàng. Ảnh: Trung Trần.

Công nhân Điện lực Hà Nội kiểm tra công tơ điện tại nhà khách hàng. Ảnh: Trung Trần.

Đồng ý kiến chủ toạ Hiệp hội Năng lượng VN Trần Viết Ngãi cũng nói, đã là thị trường thì các doanh nghiệp bán lẻ sẽ cạnh tranh về giá, nhưng giá thế nào còn phụ thuộc vào nguồn cung. Theo ông, hiện phần lớn nguồn cung sinh sản điện giá rẻ từ than, dầu…, những loại vật liệu hoá thạch không tái tạo đang dần cạn, than hay dầu cho sinh sản điện đã phải đi nhập giá cao, phụ thuộc thị trường toàn cầu. Với thuỷ điện, sẽ phụ thuộc vào thời tiết, vài năm gần đây thường xuyên xảy ra tình hình khô hạn nên việc huy động điện từ nguồn này không dồi dào như trước…

Thay thế các nguồn điện giá thấp này là năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời…) nhưng các loại hình này, giá mua điện đang cao hơn nhiều. Chẳng hạn, dự án điện mặt trời vận hành trước 30/6/2019 được hưởng giá mua nhất thiết trong 20 năm, với mức 9,35 cent (khoảng 2.086 đồng) mỗi kWh. Còn dự án vận hành sau thời khắc này và trước 31/12/2020, giá mua là 7,09-7,69 cent (1.644-1.783 đồng) một kWh, tuỳ loại hình điện mặt trời nổi hay nối lưới. Riêng giá mua điện mặt trời mái nhà là 8,38 cent (1.943 đồng) mỗi kWh.

Với mức giá mua điện năng lượng tái tạo cao như vậy, “giá bán lẻ tới tay người dân sẽ khó có thể rẻ dù có thị trường bán lẻ cạnh tranh hay không”, ông Ngãi nhận xét. Ông cũng lưu ý, giá đầu vào cũng phải phản ánh toàn vẹn các chi tiêu, lợi nhuận hợp lý và xoá bỏ tình trạng bù chéo giữa các nhóm khách hàng sinh sản, tiêu sử dụng hiện nay… thì giá bán lẻ đầu ra mới thực sự cạnh tranh.

Tuy nhiên, điều kiên cố khi có thị trường bán lẻ điện cạnh tranh là khách hàng sẽ được chọn nhà cung ứng bán điện cho mình, hoặc thay đổi nhà cung ứng nếu thấy các điều kiện không hợp lý. Khi vào thị trường bán lẻ điện cạnh tranh buộc các nhà cung ứng phải cạnh tranh, sáng tỏ cấu phần giá điện.

Khi có thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, EVN sẽ không còn độc quyền ở khâu bán lẻ điện, như vậy người dân sẽ không lo “chỉ một đơn vị độc quyền đứng ra bán điện như hiện nay”. Các nhà cung ứng bán lẻ điện sẽ phải tự cân đối, cắt giảm chi tiêu để cạnh tranh với nhau, sáng tỏ cấu phần giá điện và đưa ra giá có lợi nhất để “hút” khách hàng.

Mức cạnh tranh càng cao, giá sẽ càng hợp lý, sáng tỏ. Khi đó người dân có thể yên tâm khi giá mua sẽ không phải giá do ai đó định đoạt”, ông Long nói.

Chẳng hạn ở NewZealand, hiện có khoảng 20 đơn vị cung ứng, phân phối điện tới các hộ gia đình, giá cả khá cạnh tranh nhau và thường chia theo khuông giờ thấp điểm, cao điểm trong ngày hoặc chia theo các gói hộ sử dụng điện năng thấp hoặc tiêu chuẩn.

Thông thường, hộ gia đình sử dụng dưới 8.000 kWh một năm được xếp vào nhóm “hộ sử dụng điện năng thấp”. Giá điện bao gồm giá tính trên mỗi kWh cùng phí cai quản hàng ngày và chi tiêu khác. Mức giá giữa các nhà cung ứng khác nhau, song dao động 0,24 – 0,41 NZD, tương đương 3.673 – 6.275 đồng một kWh với khách hàng sử dụng gói “ít điện năng” và 0,26 – 0,43 NZD, khoảng 3.979 – 6.581 đồng một kWh. Ngoài ra, các nhà cung ứng còn chia giá theo khuông giờ thấp điểm, cao điểm hoặc khuyến mãi sử dụng điện miễn phí một giờ mỗi ngày…

Dù vậy, theo kinh nghiệm quốc tế lộ trình xây dựng, tiến tới thị trường bán lẻ điện cạnh tranh sẽ kéo dài nhiều năm để đảm bảo tính ổn định, như Singapore mất 21 năm để có thị trường bán lẻ cạnh tranh hoàn chỉnh.

Còn với VN, theo kế hoạch đưa ra chỉ còn hơn 3 năm nữa là tới “giờ G”. Ông Trần Đình Long nói, vẫn còn rất nhiều việc nhà chức trách phải làm để tiến tới thị trường này. Yếu tố trước tiên, theo ông là hạ tầng cơ sở kỹ thuật. “Tới thời đoạn bán lẻ cạnh tranh, mạng thông tin điện lực phải rất phát triển, do khi đó lượng thông tin trao đổi sẽ lớn gấp nhiều lần bây giờ. Khâu đo đếm điện năng cũng cần hoàn thiện hơn”, ông nêu.

Ngoài ra, cơ chế vận hành thị trường, khuông pháp lý cho thị trường để các đơn vị khi tham gia có thể vận hành trơn tru cũng là vấn đề nhà chức trách cần tính tới.

“Sẽ tốn khá nhiều công sức, tiền và nỗ lực để xây dựng hạ tầng cơ sở kỹ thuật, khuông pháp lý phục vụ điều kiện thị trường bán lẻ cạnh tranh hoàn chỉnh”, Phó chủ toạ Hội Điện lực VN nhận xét.

Anh Minh