Chính phủ nên ưu tiên tương trợ ai trong Covid-19?

Khi doanh nghiệp, người dân lẫn ngân sách đều “mất sức” nhiều vì đại dịch, các chuyên gia cho rằng Chính phủ nên cứu trợ theo trật tự ưu tiên.

Số liệu của các bộ ngành gần đây cho thấy thể trạng của nền kinh tế nhìn chung đã “hao” nhiều qua đợt dịch trước tiên.

Theo Bộ Kế hoạch & Đầu tư, hết tháng 7, lượng doanh nghiệp dừng kinh doanh tăng 41,5% so với cùng kỳ năm 2019. Gần 31 triệu người nghỉ việc, giảm thu nhập vì dịch. Bộ Lao động – Thương binh & Xã hội cũng dự báo mỗi tháng sẽ có thêm khoảng 100.000 người thất nghiệp. Những lao động này tập trung ở các lĩnh vực như du lịch, dịch vụ, xây dựng, vận tải, chế biến chế tạo…

Bộ Tài chính thì cho biết luỹ kế thu ngân sách 7 tháng đạt giảm 13,1% nhưng chi ngân sách tăng 10,1% so với cùng kỳ. Trong đó, ngân sách đã chi khoảng 17.670 tỷ đồng cho công việc phòng, chống Covid-19 và người bị tác động.

Dù vậy, chính sách “giảm đau” cho các đối tượng bị tổn thương tới nay vẫn chưa thực sự hiệu quả. Gói tương trợ này theo Bộ Kế hoạch & Đầu tư đưa ra hôm 16/8 mới giải ngân được 11.000 tỷ đồng, tương ứng 17,7%. Không chỉ gói an sinh, nhiều chính sách khác cũng chưa thực sự đi vào cuộc sống.

Người dân chờ nhận quà từ một nhóm từ thiện trên đường Lý Chính Thắng (TP HCM) hồi tháng 4. Ảnh: Nguyệt Nhi.

Người dân chờ nhận vàng từ một nhóm từ thiện trên đường Lý Chính Thắng (TP HCM) hồi tháng 4. Ảnh: Nguyệt Nhi.

Đơn cử gói vay không lãi suất 16.000 tỷ đồng tương trợ doanh nghiệp trả lương tới 31/7, thời hạn kết thúc giải ngân, chưa có đơn vị nào tiếp cận được. Hay gói gia hạn thuế, tiền thuê đất, Bộ Tài chính chỉ nhận được 25% số đơn của 700.000 doanh nghiệp dự trù vào ngày hết hạn nộp hồ sơ. Số tiền gia hạn chỉ đạt 29% của của 182.000 tỷ đồng trong kế hoạch.

san sẻ với VnExpress, các chuyên gia kinh tế cho rằng cần có cách tiếp cận khác khi nền kinh tế nhận “cú đấm bồi” vì Covid-19 tái bùng phát. Một trong những vấn đề cần quan tâm là xác định thứ hạng ưu tiên trong một tập hợp thành phần kinh tế đều bị tác động.

An sinh cho người lao động là vấn đề được các chuyên gia lưu tâm hàng đầu. Ông Lê Duy Bình, tổng giám đốc Economica nhấn mạnh “người lao động khó chống đỡ với đợt dịch mới”. So với doanh nghiệp còn cầm cự được vài tháng, người lao động không có tài năng chống chọi khi mất đi sinh kế.

Người lao động được phân thành nhị nhóm: chính thức và phi chính thức. Việc ưu tiên nhóm nào cũng có nhiều tranh luận.

Ông Vũ Thành Tự Anh, giảng viên Trường Chính sách công và thống trị Fulbright, cho rằng cần khác nhau quan tâm tới 5 triệu hộ kinh doanh cá thể thuộc khu vực phi chính thức bị tác động vì dịch. Ông ước tính số lượng chịu tác động rơi vào khoảng 20 triệu người. Khác với người lao động chính thức dù ít, dù nhiều vẫn có thể duy trì cuộc sống nhờ trợ cấp và các chính sách trợ cấp và bảo hiểm xã hội, lao động tự do sẽ về số 0 khi mất đi sinh kế.

Vị chuyên gia này nhấn mạnh khu vực phi chính thức có thể tạo ra rạn nứt, thậm chí vỡ vạc cho nền kinh tế nếu không có giải pháp tương trợ thích hợp. “Rất nhiều vấn đề xã hội xảy ra khi loài người ta bị túng thiếu hoá, do vậy đây không chỉ là vấn đề kinh tế nhưng mà còn là vấn đề bình an và xã hội, tiềm tàng hệ quả to lớn”, ông nói.

Ông Nguyễn Khắc Quốc Bảo, Trưởng khoa Tài chính – Đại học Kinh tế TP HCM lại cho rằng đối tượng cần được quan tâm là công nhân, người có tay nghề thấp trong khu vực chính thức. Theo ông, lao động tự do có tính linh hoạt, dễ thích ứng hơn những người này, vốn chỉ làm một hoặc vài công việc giản đơn, mang tính lặp lại.

“Pou Yuen được tiến công giá là có chính sách tương trợ rất tốt cho người lao động bị nghỉ việc nhưng nhiều công nhân khi cầm trong tay cục tiền rất hoang mang vì không biết làm gì tiếp theo”, ông nói.

Dù có cách đặt trọng tâm khác nhau, tựu chung, các chuyên gia nhấn mạnh người lao động cần được tương trợ trước tiên trong dịch bệnh. Theo đó, chính sách nên cân nhắc mở rộng phạm vi người được tương trợ. Như ông Tự Anh nhìn nhận, yếu tố then chốt để thực thi thành công gói tương trợ cho người lao động là bộ máy ở địa phương. vì chính quyền địa phương mới có thể nắm bắt và tiếp cận cụ thể người dân đang gặp phức tạp nhanh và đúng đắn nhất.

trật tự tương trợ cho các doanh nghiệp thậm chí còn là bài toán hóc búa hơn với Chính phủ khi doanh nghiệp quốc gia, tư nhân quy mô từ lớn tới tí hon bỏng nhất loạt “kêu cứu”.

Dòng người lấy phiếu làm trợ cấp thất nghiệp tại trung tâm dịch vụ việc làm Cầu Giấy (Hà Nội) hồi đầu tháng 6. Ảnh: Ngọc Thành.

Dòng người lấy phiếu làm trợ cấp thất nghiệp tại trung tâm dịch vụ việc làm Cầu Giấy (Hà Nội) hồi đầu tháng 6. Ảnh: Ngọc Thành.

Để giải quyết vấn đề này, ông Tự Anh cho rằng cần tương trợ tương ứng với mức độ tổn thương của từng ngành và giữ vững nguyên tắc đồng đẳng giữa các thành phần kinh tế. Các ngành bị tương tác nặng do Covid-19 sẽ là du lịch, dịch vụ nhà hàng, hotel…

“Với những doanh nghiệp trong ngành có véc tơ vận tốc tức thời suy giảm mạnh vì dịch, ví dụ 15-20% trở lên, hiển nhiên cần được hưởng tương trợ nhưng mà không cần xét hồ sơ. Sau đó, hậu kiểm để đảm bảo khoản tương trợ được sử dụng đúng mục tiêu. Các doanh nghiệp không nằm trong những ngành này nhưng bị tác động sẽ được xem xét tiếp theo”, ông nói. Điều này đảm bảo tính mục tiêu cũng như véc tơ vận tốc tức thời giải ngân. Nếu thủ tục quá lâu, doanh nghiệp có thể “chết” trước khi nhận được tiền.

Với ý kiến đồng đẳng trong cứu trợ này, những doanh nghiệp quốc gia có nhiều tranh cãi như giải cứu Vietnam Airlines cũng có cơ sở để được quốc gia tương trợ khi nằm trong nhóm bị tương tác.

Tuy nhiên, mức độ hưởng của các doanh nghiệp quốc gia cần được cân đối dựa trên sự đóng góp ngân sách tương ứng trong quá khứ. “Ví dụ các doanh nghiệp quốc gia đóng góp 25% GDP, họ cũng có thể được hưởng tối đa mức này nếu thực sự nằm trong nhóm bị tổn thương. Nguyên tắc là ai làm người nấy chịu, ai đóng góp người nấy hưởng”, ông nói. Điều này ít nhất sẽ đảm bảo sáng tỏ và một mức độ vô tư nhất định, giúp tạo ra sự đồng thuận nhất định trong xã hội.

Ông Tự Anh cũng lưu ý tới tính quy mô doanh nghiệp khi đặt trọng tâm vào các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nguyên nhân nhóm này có “thể trạng” yếu, không thể “nín thở” quá lâu và khó chống đỡ trước những biến động lớn.

trật tự ưu tiên doanh nghiệp của ông Nguyễn Khắc Quốc Bảo lại được sắp xếp theo: doanh nghiệp nhỏ và vừa; doanh nghiệp tư nhân lớn sử dụng nhiều lao động, doanh nghiệp trong lĩnh vực trọng yếu, doanh nghiệp quốc gia.

Thứ nhất, với doanh nghiệp nhỏ và vừa, ông Bảo lập luận dù được cho là động lực tăng trưởng chính của nền kinh tế, nhóm này ít khi được ưu tiên về cơ chế, sức đề kháng của doanh nghiệp yếu, dễ bị tổn thương. Do vậy, để giữ cho kinh tế ổn định, giống như chuyên gia của Fulbright, ông lưu ý nhóm doanh nghiệp này cần được ưu tiên tiếp cận các gói tương trợ. Điều này cũng tạo ra sự như nhau trong ý kiến của Chính phủ khi luôn khuyến khích người dân khởi sự, tạo lập doanh nghiệp mới.

Thứ nhị là các doanh nghiệp tư nhân sử dụng nhiều lao động. Ông nói: “Cứu một doanh nghiệp lúc này là bảo vệ cả ngàn lao động”. Tiếp tới là các doanh nghiệp đảm đương những vị trí quan yếu của nền kinh tế bị tương tác tiêu cực rồi mới tới những doanh nghiệp quốc gia khác cùng các lĩnh vực chưa thực sự quan yếu như vui chơi tiêu khiển…

“Trong điều kiện nguồn lực chung hữu hạn cần ưu tiên tương trợ cho các lĩnh vực giúp nền kinh tế được thụ hưởng nhiều nhất. Còn ai ra đời làm ăn hợp pháp, đóng thuế trọn vẹn thì cũng xứng đáng được tương trợ, cứu trợ hết”, ông nói.

Phân hạng ưu tiên cứu trợ cũng sẽ có những sai số nhất định vì không có vô tư tuyệt đối trong khủng hoảng. “Việc yêu cầu vô tư tuyệt đối sẽ khó cứu được các thành phần bị tổn thương khi họ cần nhất. Do vậy, các lựa chọn phải chấp nhận tính tương đối nhưng tuân theo những nguyên tắc cơ phiên bản, như là ưu tiên y tế, bảo vệ việc làm, đúng đối tượng và kịp thời”, ông Tự Anh nói.

Phương Ánh